Narodowe Centrum Kultury
Zapraszamy serdecznie na oprowadzanie kuratorskie po wystawie „Lemkin. Świadek wieku ludobójstwa”. O ekspozycji opowie Bartosz Gralicki z Instytutu Pileckiego.

Na wystawie Portrety Powstańców ’44 oglądać można fotografie powstańców, mieszkańców Warszawy oraz portrety dzieci – nierzadko uczestników Powstania.

Fotografie są autorstwa Jerzego Tomaszewskiego „Jura”, fotoreportera i korespondenta Powstania Warszawskiego z ramienia Delegata Rządu na Kraj i Komendanta Głównego Armii Krajowej. Terenem jego działania objęte były dzielnice: Powiśle, Śródmieście (Północne i Południowe) oraz bliska Wola.

 
W czasie służby powstańczej Tomaszewski wykonał ok. 1800 zdjęć i przekazał kilkadziesiąt stron meldunków. Wszystkie klisze, które wykonał zaginęły pod koniec Powstania, jednak w 1975 roku okazało się, że przez cały ten czas ukrywała je była konspiracyjna laborantka Jerzego Tomaszewskiego, Wacława Zacharska.
 
Ekspozycja stanowi część wystawy pod tym samym tytułem, prezentowanej w zeszłym roku w Galerii Kordegarda.
Fotografie reprodukowane na wystawie zostały udostępnione Narodowemu Centrum Kultury przez Panią Elżbietę Berus-Tomaszewską.
 
Wystawa zilustrowana została autorskimi zdjęciami fotoreportera i korespondenta Powstania Warszawskiego z ramienia Delegatury Rządu na Kraj i Komendanta Głównego Armii Krajowej – Jerzego Tomaszewskiego. Jego działania obejmowały następujące dzielnice: Powiśle, Śródmieście (Północ i Południe) oraz Wola (bliska). Powierzone zadania wykonywał od 1 sierpnia do 6 września 1944 roku – do dnia, w którym został ranny i aresztowany przez Niemców. W czasie 36-dniowej służby powstańczej wykonał około 2000 zdjęć i przekazał kilkadziesiąt stron meldunków. Wiele z nich publikowała prasa powstańcza, a także radio BBC.
„Z rozkazu, który otrzymałem 1 sierpnia 1944 roku, zapamiętałem trzy podstawowe zasady:” – wspominał Jerzy Tomaszewski – „fotoreporter wojenny musi być wszędzie, a najczęściej na pierwszej linii frontu, filmy muszą być wywoływane możliwie natychmiast po zrobieniu zdjęć, negatywy chronić w pierwszej kolejności przed własnym życiem”. Bohaterowie jego fotografii to żołnierze, przeważnie jego rówieśnicy, sanitariuszki i łączniczki, ludność cywilna, powstańcze groby, palone miasto.
Razem z dziewiętnastoletnim fotoreporterem współpracowali konspiratorzy: Franciszek Myszkowski ps. „Okulista” – fotoreporter na Śródmieściu-Północ i na Woli, oraz Wacława Zacharska ps. „Wacka” – która prowadziła powstańcze laboratorium w zakładzie fotograficznym Kazimierza Gregera przy Nowym Świecie (dbała o wywoływanie na bieżąco wszystkich filmów dostarczanych przez Tomaszewskiego).
W krytycznym dniu, 6 września 1944 roku, kiedy padało Powiśle, Tomaszewski został osadzony w obozie w Pruszkowie i skazany przez lekarza obozowego na śmierć. Jednak dzięki staraniom sanitariuszek Czerwonego Krzyża i przyjaciołom z konspiracji szybko znalazł się na wolności.
W czasie wojny powstańcze laboratorium „Okulisty” spłonęło, nie ocalały żadne zdjęcia. Tomaszewski był pewien, że jego filmy także nie istnieją. Tomaszewski spotkał Myszkowskiego po latach; zasłużył się on jako artysta fotografik scen teatralnych. Zmarł w 1971 roku na skutek ran odniesionych w tragicznym wypadku samochodowym. 
Tomaszewski ostatni raz widział się z Wacławą Zacharską na Murzasichlu, koło Zakopanego, na początku 1945 roku. 13 czerwca 1975 roku, w popularnym dzienniku „Życiu Warszawy” ukazało się ogłoszenie: „Poszukuję fotoreportera z Powstania Warszawskiego, Jerzego Tomaszewskiego. Kopernika 32”. Tomaszewski odszukał adres, pod którym mieścił się zakład fotograficzny – spotkał tam Zacharską „Wackę”, która miała dla niego niezwykły skarb – negatywy z powstania.  W czasie walk Zacharska wszystkie wywołane filmy wkładała do metalowych puszek. Przed aresztowaniem dotarła do mieszkania przyjaciół i ukryła je w łazience, w schowku za wanną. Po wojnie, po powrocie do Warszawy, Zacharskiej udało się odzyskać wszystkie filmy i dokumenty; okazało się, że są w prawie nienaruszonym stanie.
Po wojnie Jerzy Tomaszewski dał się poznać jako autor wielu publikacji (książek, wystaw i filmów), których znaczna część dotyczyła II wojny światowej. Był autorem pierwszej wystawy na temat Powstania Warszawskiego prezentowanej w Waszyngtonie. W 2007 roku Tomaszewski został odznaczony przez Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski. Zmarł 25 stycznia 2016 roku.
 
Elżbieta Berus-Tomaszewska
 
26.07 - 27.08.2018
Galeria Narodowego Centrum Kultury Kordegarda
ul. Krakowskie Przedmieście 15/17